* W publikacji wykorzystano artykuł: Jołkin A.I. „Rosyjska prasa emigracyjna w Polsce w latach 20-30 XX wieku / A.I. Jołkin // Wisnyk Charkiwskoho nacionalnoho uniwersytetu im. W. N. Karazina. Ser.: Istorija. 2007, Nr 762, s. 155-165.

Periodyki rosyjskojęzyczne w Polsce w okresie międzywojennym często nazywa się emigracyjnymi, ponieważ ich wydawcami oraz twórcami byli emigranci, którzy przybyli z Rosji po rewolucjach 1917 roku. Zjawisko to miało charakter różnorodny i wielopłaszczyznowy nie tylko w Polsce, lecz na całym świecie, gdzie również – poza granicami Rosji – od 1918 do 1940 roku ukazywało się ponad 1000 wydawnictw periodycznych w języku rosyjskim.

W swojej publikacji „Rosyjska prasa emigracyjna w Polsce w latach 20-30 XX wieku” A. Jołkin obrazowo porównał proces powstania tych wydawnictw z pojawianiem się grzybów po deszczu, podkreślając nie tylko fakt ich ogromnej ilości, lecz również to, że ”żyły tyle, co grzyby”. Skupiamy naszą uwagę na tym temacie dlatego, iż ta gwałtowna erupcja myśli intelektualnej wywarła niewątpliwy wpływ na dalszy rozwój kultury rosyjskiej mniejszości narodowej w Polsce w ogóle, oraz na rozwój polskiej prasy w języku rosyjskim w latach następnych.

Pierwsza próba przeanalizowania emigranckich wydawnictw periodycznych została podjęta przez samych emigrantów. W 1922 roku w Piotrogrodzie wydano książkę W. Biełowa z charakterystycznym podtytułem: „Biała prasa: jej ideologia, rola, znaczenie i działalność. Materiały dla przyszłego historyka”. Jeżeli zaś chodzi o rosyjskie periodyki w Polsce w okresie międzywojennym, to pozostają one słabo zbadane. Zazwyczaj poświęca się im zaledwie niewielkie fragmenty w publikacjach dotyczących oświatowo-kulturalnej działalności emigracji, natomiast nie są one w ogóle wymieniane w historii rosyjskiej mniejszości narodowej w Polsce. I jeżeli Rosjanie jako mniejszość mieszkali w Polsce począwszy od XI wieku, to problem związany z pobytem wielkiej liczby przyjezdnych byłych obywateli imperium carskiego na terytorium Polski powstał dopiero pod koniec roku 1918.

Cechę szczególną składu społecznego emigracji w Polsce stanowiła duża liczba wojskowych. Na terytorium kraju zostały internowane jednostki wojskowe, natomiast żołnierze i oficerowie, którzy wchodzili w ich skład, w latach 1920-1924 trafiali do obozów internowanych. Wśród internowanych było około 5000 tysięcy Kozaków. Rzecz jasna, sytuacja w obozach, związana z ciężką sytuacją materialną, warunkami socjalno-bytowymi i zatrudnieniem, skupiała większą uwagę na pojawiających się gazetach, w tym także wydawanych bezpośrednio w obozach.

Jako przykład można podać wydaną w Warszawie 7 sierpnia 1921 roku jednodniową gazetę polityczną i literacką „Gołos Kazaczestwa” (red. A. Prochorow). Jak pisze A. Jołkin w wyżej wymienionej pracy, gazeta stawiała sobie za cel „zjednoczenie sił kozactwa do walki z „jedinoniedielimcami” („zwolennikami idei jednej i niepodzielnej Rosji” – przyp. tłum.) – komunistami i wranglowcami”. Począwszy od jesieni 1921 roku dowodzący grupą kozacką pułkownik M. Gniłorybow, przy wsparciu finansowym B. Sawinkowa, zaczął w Polsce wydawać gazetę „Gołos Kazaczestwa”, która była rozsyłana do 134 kolonii i obozów w różnych krajach, a do grona jej czytelników zaliczało się około 20 tysięcy Kozaków!

Niemałą ilość wśród „obozowych” gazet i czasopism stanowiły wydania drukowane za pomocą hektografu. W tych wydawnictwach główną uwagę oczywiście skupiano na perypetiach życia obozowego, lecz ukazywały się tutaj również pisma literackie. W obozie Ostrów Łomżyński były wydawane czasopisma literackie „Don” i „Kazak”, a w Toruniu wychodziło nawet czasopismo satyryczne „Otzwuki”. W miarę zmniejszania liczby obozów w sposób naturalny malała też liczba wydawanych w nich periodyków.

W latach 1920-1930 na terytorium Polski mieszkało około 50-60 tysięcy emigrantów rosyjskich, którzy równie aktywnie zajmowali się działalnością wydawniczą. Popularność prasy wśród emigracji rosyjskiej niektórzy badacze tłumaczą jej przystępnością dla wydawców i czytelników: nie wymagała ona wielkich nakładów finansowych, szybko reagowała na wydarzenia, zaspokajając różne potrzeby polityczne i kulturalne. A. Jołkin pisze: „Należy pamiętać, że zainteresowanie prasą stanowiło jedną z charakterystycznych cech życia społecznego. Prasa rosyjska w Polsce była dla emigrantów głównym źródłem informacji”. Wydaje się nam jednak, że byłoby to pewnym uproszczeniem. Do przyczyn popularności wydawanych periodyków należy zaliczyć również zasługę tych literatów, którzy znaleźli się w owym czasie w Polsce. Wśród nich znajdujemy dziesiątki nazwisk znanych już w tym czasie w Rosji pisarzy, dramaturgów, publicystów. Wtedy to jakość dziennikarstwa rosyjskiego sięgała najwyższego poziomu. Nigdy przedtem ani potem prasa rosyjska nie mogła się szczycić takimi nazwiskami w kolegiach redakcyjnych i wśród autorów. Zjawisku temu zostanie poświęcony osobny artykuł w książce „Rosjanie w Polsce”.

Najbardziej wpływowym ogólnopolskim periodykiem rosyjskojęzycznym w tamtym okresie była gazeta „Za Swobodu” lub – w latach następnych – „Swoboda”, która była wydawana przez prawie dwanaście lat, od roku 1920 do 1932. Krąg jej czytelników był o wiele większy od nakładu, nierzadko przekazywano ją z rąk do rąk. Zajmując sześć stron niedużego formatu, gazeta przedstawiała trudne zagadnienia z życia emigrantów: ich status prawny oraz warunki socjalno-bytowe.

Sporo miejsca udzielono również polityce państwa polskiego w stosunku do rosyjskiej mniejszości narodowej, szkoły i cerkwi prawosławnej. W celu ułatwienia adaptacji emigrantów „Swoboda” zapoznawała czytelników z polskimi realiami, istniały w niej nawet specjalne rubryki: „W sejmie”, „Przegląd prasy politycznej”, „Życie miejskie”.

W porównaniu z Czechosłowacją i Jugosławią, gdzie wydawnictwa emigracyjne były sponsorowane przez struktury państwowe, czy Francją i Niemcami, gdzie dziennikarze rosyjscy korzystali z tych samych praw, co dziennikarze innych krajów, w Polsce sytuacja była nieco gorsza. Rosyjscy emigranci nie posiadali pełnych praw obywatelskich i byli „przypisani” do określonego miejsca zamieszkania, do wyjazdów zaś potrzebowali jednorazowych specjalnych zezwoleń. W archiwach zachował się list wojewody poleskiego z 13 września 1929 roku, skierowany do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, w którym występował on przeciwko udzieleniu pozwolenia na przyjazd do Polesia delegacji pisarzy i dziennikarzy rosyjskich, w tym też zastępcy redaktora gazety „Za Swobodu” A. Chiriakowa. Swoją prośbę wojewoda motywował tym, że takie wyjazdy mają na celu pokazanie Europie, że wbrew oficjalnej statystyce w Polsce istnieje spójna mniejszość rosyjska…

Jednym z gorących problemów prasy rosyjskojęzycznej była otwarta rywalizacja między wydawnictwami, demonstrująca brak jedności, czemu trudno było się dziwić w warunkach konfrontacji  postaw emigrantów z Rosji: monarchicznej i demokratycznej.

Przez cały ten czas gazeta „Swoboda” starała się zachować charakter bezpartyjny, co było niezmiernie trudne w warunkach ideologicznego rozdrobnienia emigracji rosyjskiej. Chmury nad redakcją zebrały się w 1925 roku, kiedy to w Polsce ruszyły przygotowania do przeprowadzenia Zjazdu Zagranicznego, który miał zjednoczyć emigrację. Różne partie próbowały podporządkować wpływowy organ prasowy własnym interesom. Gazeta znalazła się w trudnej sytuacji finansowej, zmalał również jej nakład. Na skutek tego w redakcji doszło do rozłamu, po czym odszedł z niej, wraz z niektórymi swoimi kolegami, znany rosyjski pisarz, dramaturg Michaił Arcybaszew, a redaktorem gazety został Dmitrij Filosofow, również znany rosyjski publicysta i krytyk literacki. Gazeta działała jeszcze przez siedem lat, po czym została zamknięta.

Spadkobiercą gazety „Za Swobodu” stał się dziennik „Mołwa”, prowadzony przez tego samego redaktora D. Fiłosofowa. Nie był on już równie „ostry politycznie”, osłabła jego rola informacyjna; gazeta nabrała charakteru bardziej ilustracyjnego i popularyzatorskiego. Zamiast rysunków pojawiły się fotografie, a na ostatniej stronie często można było ujrzeć gwiazdy Hollywood oraz różne sensacje. Później D. Fiłosofow zaczyna wydawać tygodnik „Miecz”, który po 21 numerze staje się także gazetą. „Miecz” był wydawany nie tylko w Warszawie, lecz również w Paryżu, gdzie redaktorem naczelnym został Dmitrij Mierieżkowskij, rosyjski pisarz i poeta, historyk i filozof, jeden z twórców symbolizmu i przedstawiciel znakomitego okresu poezji rosyjskiej, zwanego Srebrnym Wiekiem.

W tym czasie emigracja, występując w roli spadkobiercy spuścizny kulturowej starej, przedrewolucyjnej Rosji, aktywnie propagowała kulturę rosyjską, organizując nawet Dni Kultury Rosyjskiej. Takie wydarzenia odbywały się w wielu krajach w latach 1924-1939 w miesiącu urodzin A. Puszkina. Owe Dni Kultury Rosyjskiej można śmiało nazwać kontynuacją tradycji rosyjskiego oświecenia.

W 1926 roku z okazji Dni Kultury Rosyjskiej w Warszawie ukazał się pierwszy numer tygodnika „Rodnoje Słowo”, którego czytelnikami zostali nie tylko polscy Rosjanie, lecz również ich rodacy – mieszkańcy Łotwy, Litwy, Estonii i Czechosłowacji.

Na terytorium Polski w okresie międzywojennym zamieszkiwała rosyjska mniejszość narodowa, licząca według różnych statystyk od 100 do 200 tysięcy osób. Ludność rosyjska osiadła głównie w miastach — Brześciu nad Bugiem, Wilnie, Warszawie, Grodnie, Lwowie, Równem. Wydawana przez emigrantów prasa dążyła do współpracy z rosyjską mniejszością narodową, zwracając uwagę na jej problemy i potrzeby. Ale mniejszość rosyjska miała też swoje, nie mniej różnorodne periodyki: „Russkij Gołos”, „Wilenskoje Utro” („Utro”), „Wołynskoje Słowo”.
Należy zwrócić uwagę na jeszcze jeden unikatowy periodyk, wydawany w okresie międzywojennym w Polsce. Było to ilustrowane czasopismo ludowo-cerkiewne „Woskresnoje Cztenije”, wydawane przez drukarnię Synodu, która działała w Warszawie od 1923 roku. Czasopismo to było wydawane od 1924 do 1939 roku i rozpowszechniane nie tylko wśród osób prawosławnych w Polsce, lecz również wśród diaspory rosyjskiej rozsianej po wielu innych krajach.

Ten krótki przegląd gazet i czasopism, które ukazywały się w Polsce w latach 1918-1939, świadczy o wzmożonym życiu duchowym i twórczym inteligencji rosyjskiej, z woli losu osiadłej na terytorium Polski. Poziom wydawnictw zależał, rzecz jasna, od okresu ich wydawania. Niektóre z nich ukazywały się tylko raz lub miały kilka edycji, natomiast inne istniały przez lata. Składały się na to nie tylko przyczyny ekonomiczne czy też polityczne, lecz częsta zmiana redaktorów naczelnych i współpracowników na skutek wewnętrznych rozbieżności ich poglądów politycznych, przeprowadzek do innych krajów, problemów finansowych itd.*

·    Biuletyn Biura Informacyjnego Komitetu Opiekuńczego w Polsce (dotyczący emigrantów) — Warszawa, 1920-1921, ukazywał się raz na kwartał.

·    „W Ogradie Cerkownoj” – tygodnik religijny, red. A. Switicz. Warszawa, 1933. Ukazało się 15 numerów.

·    „Warszawskije Otkliki” – gazeta codzienna, red. W. Cechowskij. Warszawa, 1921-1922.

·    „Warszawskij Gołos” – gazeta codzienna, red. G. Ledkiewicz. Warszawa, 1921.

·    „Warszawskoje Echo” – gazeta warszawska. Organ prasowy Bloku Mniejszości Narodowych. Warszawa, 1921. Ukazywała się nieregularnie.

·    „Wiestnik Bratstwa Prawosławnych Bogosłowow w Polsze” – czasopismo religijne. Warszawa, 1934-1938. Ukazywało się dwa razy w roku.

·    „Wiestnik Prawosławnoj Mitropolii w Polsze” — warszawski miesięcznik religijny. Warszawa, 1923-1926.

·    „Wiestnik Emigranta” — jedno z pierwszych czasopism dla emigracji i o emigracji w Polsce. Ukazywało się dwa razy w miesiącu. Redaktor i wydawca I. Mickiewicz. Warszawa, 1920-1921.

·    „Woskresnaja Szkoła” — dodatek do czasopisma „Gost’”. Warszawa, 1923-1936. Ukazały się 24 numery.

·    „Woskresnoje Cztenije” – tygodnik ilustrowany (ludowo-cerkiewny). Warszawa, 1924-1937.

·    „Gazeta ROMa” — organ prasowy Rosyjskiego Zjednoczenia Młodzieży w Polsce, red. N. Riazancew. Warszawa, 1937. Ukazało się 5 numerów.

·    „Gołos Kazaczestwa” – gazeta polityczna i literacka, red. A. Prochorow. Warszawa, 1921- 1922.

·    „Gost’” — miesięcznik religijny i społeczny, red. W. Małow, wyd. W.A. Fietler. Berlin-Warszawa-Ryga, 1923-1939.

·    „Donskoj Kazak ” — czasopismo. Toruń, 1920-1921.

·    „Żywoje Słowo” – czasopismo obozowe. Tuchola, 1922. Ukazały się 3 numery.

·    „Za Prowołokoj” – almanach literacko-kulturalny, red. A. Rudin. Skałmierzyce-Szczypiorno, 1920.

·    „Za Swobodu!” (później „Swoboda”) — najbardziej znana i najdłużej wydawana rosyjska gazeta codzienna, red. I. Macejewskij. Warszawa, 1921-1932.

·    „Zaria” – dodatek literacki do gazety obozowej „Nowoje Słowo”. Redaktorzy O. Wielikanow i N. Bartienjew. Tuchola, 1921-1922. Ukazywał się dwa razy w miesiącu.

·    Biuletyn informacyjny o emigrantach Rosyjskiego Komitetu Opiekuńczego w Polsce. Warszawa, 1932. Ukazało się 8 numerów.

·    Biuletyn informacyjny Rosyjskiego Komitetu Społecznego w Polsce. Warszawa, 1922-1923. Ukazało się 7 numerów.

·    „Kazak” — czasopismo. Ostrów (Łomżyński) — Komorowo, 1919-1921. Ukazywał się dwa razy w miesiącu.

·    „Krestjanskaja Ruś” — dodatek do gazety „Swoboda”. Warszawa, 1921- 1922. Ukazało się około 40 numerów.

·    „Majak” – miesięcznik religijny. Łódź, 1922-1939.

·    „Miecz” — jeden z najbardziej znaczących tygodników rosyjskich, wydawanych w Polsce, redaktorzy D. Fiłosofow (Warszawa), D. Mierieżkowskij (Paryż). Warszawa, 1934-1939.

·    „Mołwa” — codzienna ilustrowana gazeta rosyjska. Wydawca W. Brandt. W skład redakcji w różnych okresach wchodzili: D. Filosofow (redaktor naczelny), W. Brandt, J. Wieber-Chirjakowa, S. Wojcechowskij, G. Sokołow, A. Fiodorow. Warszawa; gazeta ukazywała się od 6 kwietnia 1932 r. do 31 stycznia 1934 r.

·    „Nasze Wremia” — niezależna gazeta codzienna, red. G. Macyjewskij, wydawca J. Kotlariewskij. Wilno-Warszawa, październik 1930 r. — wrzesień 1939 r.

·    „Naszy Dni” — warszawski tygodnik literacki i popularnonaukowy, red. F. Gaskiewicz. Warszawa, 1923. Ukazało się 8 numerów.

·    „Nowoje Warszawskoje Słowo” — czasopismo, red. W. Gorwic-Samojłowa. Warszawa, 1921.

·    „Nowoje Słowo” – czasopismo obozowe, wychodziło dwa razy w miesiącu. Tuchola, 1921.

·    Poradnik dla prowadzących kółka młodzieży chrześcijańskiej — kwartalne czasopismo chrześcijańskie. Łódź, 1930.

·    „Rodnoje Słowo” — tygodnik. Warszawa, 1926-1927.

·    „Russkoje Słowo” — niezależna gazeta codzienna o charakterze społecznym i politycznym, red. J. Kotlariewskij, pod koniec lat trzydziestych  red. F. Kotlariewskij, wyd. J. Kotlariewskij. Warszawa-Wilno, 1931-1939 r.

·    „Russpriess” — informacyjny organ prasowy Rosyjskiej Agencji Telegraficznej i Biura Prasowego w Warszawie. Warszawa, 1921-1928.

·    „Ruś” – almanach polityczny. Wydanie Rosyjskiej Partii Narodowej. Warszawa, 1921.

·    „Swiet k Proswieszczeniju” — rosyjski miesięcznik religijny, red. W. Giece. Warszawa, 1933-1937.

·    „Swobodnaja Mysl” – tygodnik regionalny, red. W. Iwanickij. Białystok, 1922.

·    „Siewiernyj Kawkaz ” – organ prasowy Partii Narodowej (Wolnych) Narodów Kaukazu, red. W. Bajnuson. Paryż-Warszawa, 1934-1939.

·    „Słowo” – tygodnik prawosławny. Warszawa, 1931-1938.