Chciałabym Państwu opowiedzieć o niektórych wnioskach z seminariów badawczych prowadzonych przeze mnie razem z innym wykładowcą Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego dr Robertem Wyszyńskim. Seminaria pt. „Rosjanie w Polsce – emigranci czy mniejszość narodowa?” oraz „Rosjanie w Polsce, Czechach i Niemczech” dotyczyły procesów kształtowania tożsamości diaspory rosyjskiej w Polsce, a także w innych krajach Europy Środkowej. Pomysł tych badań pojawił się u nas podczas zajęć w ramach seminariów „Stereotyp Polaka w rosyjskiej kulturze i społeczeństwie” i «Stereotyp Rosjanina w polskiej kulturze i społeczeństwie», które prowadziliśmy w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego w 2008 i 2009 roku.

Razem ze studentami doszliśmy najpierw do wniosku, że Rosjanie w Polsce jako mniejszość narodowa są prawie niezauważalni, że są odbierani jako przybysze ze Wschodu, jako przede wszystkim emigracja zarobkowa. Jest to po części wynikiem swoistego stereotypu „Ruskiego” funkcjonującego w polskim społeczeństwie. Pojęcie to jest tak szerokie i nieprecyzyjne, że często w oparciu o nie Polacy zaliczają do grupy Rosjan przedstawicieli innych narodowości z byłego ZSRR.

Jedna z naszych hipotez zakładała, że typowe etapy akulturacji dla pierwszego i dorastającego już drugiego pokolenia emigrantów rosyjskich, którzy przybyli do Polski po upadku Związku Radzieckiego, w zetknięciu ze społeczeństwem polskim są w dużym stopniu utrudnione w wyniku silnie sprecyzowanego stereotypu Rosjanina, przekonania o istnieniu stałego zagrożenia ze strony Rosji oraz specyficznego poczucia wyższości Polaków w stosunku do szeroko rozumianego Wschodu.

Zastanawialiśmy się nad strategiami, jakie podejmują Rosjanie w Polsce kształtując swoją tożsamość osobistą, broniąc swojej godności, pragnąc zachować ciągłość swojego „ja”. Na tym tle próbowaliśmy także zbadać obraz Polaka w środowisku Rosjan w Polsce i zastawić go ze stereotypem funkcjonującym w kulturze i środkach masowego przekazu w Rosji. Interesował nas również zakres pojęcia „my” istniejącego w grupie emigrantów rosyjskich. Zakładaliśmy, że w zakres „swoich” wchodzić mogą osoby, które pochodzą z terenów postsowieckich, identyfikujące się z szeroko rozumianą kulturą rosyjską w różnych jej wymiarach oraz posługujące się językiem rosyjskim. Wiadomo, ze pojęcie „my” rozszerza się w zetknięciu z obcą kulturowo większością.

Chcieliśmy także zwrócić uwagę na identyfikacje w różnych pokoleniach i strategie kształtowania tożsamości w obliczu zmieniającego się stereotypu Rosjanina w okresie ostatnich kilkudziesięciu lat w Polsce. Interesowała nas również rola języka rosyjskiego jako wyznacznika tożsamości potomków emigrantów.

Żeby lepiej zrozumieć problemy i dylematy z którymi mają do czynienia Rosjanie w Polsce próbowaliśmy zastanowić się nad tym, jak zmieniała się tożsamość Rosjan w różnych falach emigracji w Czechach i Niemczech. Jaki autostereotyp mają Rosjanie mieszkający obecnie w tych krajach? Z jakim nastawieniem spotykają się ze strony większości? Jak się samoorganizują? Czy różnią się w sposobie bycia od emigrantów rosyjskich w Polsce? W wyniku badań ustaliliśmy kilka istotnych różnic. Rosjanie w Niemczech kupują nieruchomości i luksusowe samochody, mają swoje centra edukacyjno-kulturalne, kluby. W Niemczech ukazuje się kilkaset rosyjskojęzycznych gazet codziennych i czasopism, w tym mnóstwo tematycznych, z nakładem ok. 350.000 egzemplarzy. Istnieją pojęcia „Ruskiej Germanii”, jak i „Ruskiej Czechii”.

Uważa się, że Rosjanie w Czechach opanowali rynek nieruchomości, a Karlowe Wary stają się „rosyjskim kurortem”. W Czechach równie aktywnie jak w Niemczech działają rosyjskie firmy, stowarzyszenia, periodyki, sieci socjalne. Na tym tle Rosjanie w Polsce wydają się być mniej aktywni i zauważalni. Działa tylko około 8–10 stowarzyszeń i ukazuje się tylko dwa rosyjskojęzyczne tytuły, a środowisko Rosjan cechują podziały ideowe. Istnieje jednak to, co łączy Rosjan w Polsce z Rosjanami w Czechach i Niemczech. Zauważyliśmy taką tendencję, że w porównaniu na przykład z osobami wywodzącymi się z Białorusi albo Ukrainy, emigranci rosyjscy po wielu latach przebywania w Polsce (mówimy teraz o jednym pokoleniu) nie zbliżają się do kultury polskiej i społeczeństwa polskiego na tyle, by nie czuć swojej odrębności kulturowej, żeby przestać czuć swoją „ruskość”. Ten wewnętrzny dystans, który w nich istnieje po przyjeździe do Polski i którego przyczyny można znaleźć w poczuciu przynależności do kultury rosyjskiej (nawet na poziomie tylko emocjonalnym) pozostaje po wielu latach. Ta cecha wyznacza tożsamość Rosjan mieszkających także w Czechach i Niemczech.

Doszliśmy do wniosku, że jest to specyficzny rodzaj emigracji, który nie poddaje się łatwemu opisowi w oparciu o teorie powstałe w związku z masową emigracją do Stanów Zjednoczonych, Australii lub Nowej Zelandii. W przypadku Rosji motywacja ekonomiczna nie jest jedyną przyczyną przyjazdu do Europy Środkowej. Według naszej hipotezy Rosjanie wybierają Polskę jako kraj dla emigracji z zupełnie innych powodów. Wydaje im się, że w tym kraju będą mogli łatwo się zaadaptować ze względu na bliskość tradycji kulturowych oraz wspólną historię Polski i Rosji (na przykład, w okresie komunistycznym). Ponadto, po upadku ZSRR do Polski emigrowali Rosjanie zamożni, którzy mieli pomysł na siebie w obcym kraju. Mnóstwo Rosjan przyjeżdżało na zaproszenia polskich instytucji naukowych i ośrodków badawczych. Analizując przeprowadzone przez nas badania empiryczne, wyciągnęliśmy wniosek, że adaptacja Rosjan zarówno w Polsce, jak i w Czechach i Niemczech, jest możliwa, natomiast nie można jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czy jest możliwa akulturacja. Zakładamy, że skomplikowana przeszłość w relacjach Polaków i Rosjan utrudnia komunikacje, a istniejące stereotypy wydają się być nieredukowalną barierą.

W ramach naszych badań, które staramy się kontynuować, szukamy nowych paradygmatów w opisaniu innego typu emigracji, która zasadniczo się różni od emigracji zarobkowej z Ukrainy, Białorusi, Mołdawii. Jest to próba nowego podejścia do klasycznych teorii emigranckich opartych na doświadczeniach m.in. włoskich i irlandzkich (emigracja do Stanów Zjednoczonych, Kanady). W ramach tych teorii emigrant to jest ten „słabszy”, „gorszy”, „biedniejszy”, „niższy kulturowo”. Uważamy, że w przypadku emigrantów rosyjskich w Polsce (a także w Czechach i Niemczech) mamy do czynienia z innym typem, którego cechuje poczucie wyższości kulturowej, często – niezależność finansowa.

Zadajemy sobie ciągle pytania: czy obserwowana przez nas izolacja Rosjan w Polsce, Czechach i Niemczech wywołana jest nastawieniem społeczeństw polskiego, czeskiego i niemieckiego? Czy zamknięcie się Rosjan wewnątrz własnej grupy wynika raczej z poczucia wyższości kulturowej i cywilizacyjnej?

Pod koniec 2011 roku złożyliśmy wniosek badawczy do Narodowego Centrum Nauki w Krakowie: opracowaliśmy projekt pt. «Nowy typ emigracji z Europy Wschodniej. Proces adaptacji i akulturacji emigrantów rosyjskich w Polsce i Czechach».

Niestety finansowania nie dostaliśmy. Eksperci oceniając nasz wniosek wykazali się rozpowszechnioną opinią o tym, że mniejszość rosyjska w Polsce de facto nie istnieje, że prowadzi się wystarczająco badań emigrantów ze Wschodu (np. w zakresie ich obecności na rynku pracy w Polsce) i nie ma potrzeby w jakiś szczególny sposób wyróżniać Rosjan mieszkających w Polsce.

Naszym zdaniem to tylko potwierdza fakt, że diaspora rosyjska w Polsce jest niedoceniona i mało zbadana i że badania nasze mają sens.


Dr Victoria Dunaeva, Warszawa